Selenyum, vücudumuzun eser miktarda ihtiyaç duyduğu ancak hayati öneme sahip bir iz elementtir. Adını Yunan Ay tanrıçası Selene’den alan bu mineral, antioksidan savunma sistemimizin temel taşlarından biridir. Hücreleri oksidatif stresten korur, tiroid hormonlarının aktifleşmesini sağlar ve bağışıklık sisteminin dengeli çalışmasına katkı yapar. Özellikle Anadolu topraklarının bir kısmının selenyum açısından fakir olması nedeniyle Türkiye’de bazı insanlarda selenyum eksikliği de görülebilmektedir.
Tüm takviye edici gıdalarda olduğu gibi selenyumda da üretim koşullarına, hammaddenin güvenilirliğine ve etiket doğruluğuna dikkat etmek kritik öneme sahiptir. Kalitesiz bir ürün vaadettiği miktarda selenyum içermeyebilir, hatta istenmeyen kontaminantlar barındırabilir. Bu yüzden güvenilir, üçüncü taraf test edilmiş ve sertifikalı (GMP gibi) firmaların ürünlerini tercih etmek, etkinliği ve güvenliği artırır.
Selenyum Vücutta Ne İşe Yarar?
Selenyum, selenoprotein adı verilen 25’ten fazla enzim ve proteinin yapısında yer alır. En önemlisi glutatyon peroksidaz (GPx) enzim ailesidir; bu enzimler serbest radikalleri temizleyerek hücre hasarını önler. Bilimsel olarak desteklenen başlıca faydaları şunlardır:
- Tiroid Sağlığı: Tiroid bezi, vücuttaki en yüksek selenyum konsantrasyonuna sahip organdır. Selenyum, T4 hormonunun aktif T3’e dönüşümünde deiyodinaz enzimlerini çalıştırır. Haşimato gibi otoimmün tiroiditlerde düşük selenyum seviyeleri antikor düzeylerini (anti-TPO) etkileyebilir; uygun alım bu seviyeleri dengelemeye yardımcı olur ve otoimmün süreçleri hafifletebilir.
- Bağışıklık Sistemi: T hücreleri ve doğal öldürücü hücreleri güçlendirir, enfeksiyonlara karşı direnci artırabilir. Antioksidan etkisiyle immün yanıtları dengeler.
- Antioksidan Koruma: DNA, protein ve hücre zarlarını oksidatif hasardan korur; bu da kalp-damar sağlığı, bilişsel fonksiyonlar ve genel yaşlanma süreçlerine katkı sağlar.
- Üreme Sağlığı: Erkeklerde sperm motilitesi ve kalitesini, kadınlarda over fonksiyonunu destekler.
- Kronik Hastalık Önleme: Yeterli alım bazı kanser türleri (prostat, kolorektal) ve kardiyovasküler riskleri azaltabilir – ancak ilişki U-şeklindedir: Çok düşük veya çok yüksek alım risk yaratabilir.
Selenyum Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
Eksiklik genellikle sinsi ilerler ve belirtiler şunlar olabilir:
- Saç dökülmesi, kırılgan tırnaklar
- Kronik yorgunluk, kas zayıflığı
- Sık enfeksiyon geçirme
- Tiroid fonksiyonlarında bozulma (hipotiroidi belirtilerinde artış)
- Üreme problemleri
Düşük seviyeler serum selenyum testi (~70-120 μg/L normal aralık) veya glutatyon peroksidaz aktivitesiyle değerlendirilebilir. Genetik varyantlar (selenoprotein genleri) emilimi etkileyebileceğinden, nutrigenetik bakış açısı faydalıdır.
Günlük İhtiyaç Ne Kadar?
Yetişkinler için önerilen alım 55 mcg/gün’dür (gebelik/emzirme döneminde 60-70 mcg). Üst güvenli sınır genellikle 400 mcg/gün olarak kabul edilir (bazı otoriteler 255 mcg/gün önerir). Fazla alım saç/tırnak dökülmesi, metalik tat, bulantı gibi selenoz belirtilerine yol açabilir; uzun vadede diyabet veya nörolojik risk artabilir.
Selenyum Takviyesi Ne Zaman, Nasıl Kullanılır? En İyi Form Hangisi?
Takviye, seviyelerin düşük olduğu durumlarda ve uzman görüşüyle kullanılmalıdır. Yağ içeren yemekle birlikte alınması emilimi artırır (sabah veya öğlen ideal). Süre genellikle ihtiyaç düzelene kadar 3-6 ay; sonrasında diyetle devam etmek yeterlidir.
En iyi formlar organik olanlardır:
- Selenomethionine (en yüksek biyoyararlanım, dokularda daha iyi tutulur)
- Maya bazlı selenyum (doğal ve iyi tolere edilir)
Bu formlar inorganik olanlara (sodyum selenit gibi) göre daha iyi emilir ve daha güvenli kabul edilir. Güvenilir firmaları seçmek burada da fark yaratır – kalitesiz ürünler düşük etkinlik veya risk taşıyabilir.
Sonuç: Selenyum, vücudun hassas dengede ihtiyaç duyduğu bir mineraldir. Tiroid, bağışıklık ve antioksidan koruma için vazgeçilmezdir. Özellikle tiroid yatkınlığı veya genetik faktörler varsa nutrigenetik değerlendirme büyük avantaj sağlar. En iyi yaklaşım, gerçekten ihtiyaç duyulan kadarını kaliteli ve güvenilir kaynaklardan almak!
Referanslar (APA Formatı)
- Ventura, M., Melo, M., & Carrilho, F. (2017). Selenium and thyroid disease: From pathophysiology to treatment. International Journal of Endocrinology, 2017, Article 1297658. https://doi.org/10.1155/2017/1297658
- Köhrle, J. (2021). Selenium and thyroid diseases. Frontiers in Endocrinology, 14, Article 1133000. https://doi.org/10.3389/fendo.2023.1133000
- Office of Dietary Supplements. (2025). Selenium: Fact sheet for health professionals. National Institutes of Health. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Selenium-HealthProfessional/
- EFSA NDA Panel. (2023). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium. EFSA Journal, 21(1), e07704. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.7704
- Schomburg, L. (2021). Selenium deficiency due to diet, pregnancy, severe illness or COVID-19—A preventable trigger for autoimmune disease. International Journal of Molecular Sciences, 22(16), Article 8532. https://doi.org/10.3390/ijms22168532
- Rayman, M. P. (2012). Selenium and human health. The Lancet, 379(9822), 1256–1268. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(11)61452-9
